آب به گردن اسب رسيد ؛ سپس گفت : « بار خدايا ! گواه باش كه رفتن نمىتوانم ؛ اگر راهى بيابم ، پيشتر خواهم تاخت » . « 1 » در اين زمان بربرها به سردارى يكى از پيشوايان خود به نام كسيلة بن لمزم شورش كردند . كسيله قبلا اسلام آورده و با عربها پيمان دوستى بسته بود ؛ اما اينك - شايد به دليل بدرفتارى عقبه با او - علم مخالفت برافراشته ، گروه كثيرى از روميان و بربرها با او يار شده بودند . كسيله پراكندگى لشكر مسلمانان را در اطراف مغتنم شمرد و بر لشكر عقبه زد ؛ ميان دو سپاه نبردهايى سخت درگرفت ؛ مسلمانان شكست خوردند و عقبه و جماعتى از سردارانش كشته شدند . « 2 » چون عبد الملك بن مروان به حكومت رسيد ، برادر خود عبد العزيز را بر مصر ولايت داد و او زهير بن قيس بلوى را بر افريقيه گمارد . زهير ، افريقيه ( شوش ) را فتح كرد و به برقه بازگشت . در آنجا با روميان مصاف داد و كشته شد . سپس عبد الملك بن مروان ، حسّان بن نعمان غسّانى را به حكومت افريقيه فرستاد . او با ملكهء بربرها ، كه كاهنه بود ، جنگيد و او را منهزم ساخت و به قصرهايى كه در ناحيه برقه بود آمد و در آنجا منزل گرفت . از آن پس ، اين كاخها را قصور حسّان ناميدند . حسان بار ديگر با ملكهء بربرها ، جنگيد و او را كشت و از بربرها بردگانى گرفت و نزد عبد العزيز فرستاد . « 3 » حسّان چندى در افريقيه درنگ كرد و به انتظام امور سپاهى و ادارى و مالى آنجا پرداخت ؛ ديوانهايى تأسيس كرد و امور خراج و جزيه را در ضبط آورد و پايه‌هاى دولت خود را در ثغور و نواحى استوارى بخشيد ؛ آنگاه شهر قيروان را از نو بساخت و مسجد جامعى پىافكند . حسّان تا 86 ق / 705 م كه سال درگذشت عبد الملك بن مروان است در آن منصب بماند . « 4 » گويند چون وليد بن عبد الملك حكومت يافت ، عموى خود عبد الله بن مروان را امارت مصر داد . عبد الله ، حسان را از حكومت افريقيه عزل كرد و موسى بن نصير لخمى را در

--> ( 1 ) . فتوح مصر و اخبارها ؛ ص 336 و الكامل فى التاريخ ؛ ج 4 ، ص 106 . ( 2 ) . لابن عذارى المراكشى ؛ البيان المغرب فى اخبار الاندلس و المغرب ؛ ج 1 ، ص 28 - 29 و الكامل فى التاريخ ؛ ج 4 ، ص 108 . ( 3 ) . فتوح مصر و اخبارها ؛ ص 338 و فتوح البلدان ؛ ص 330 و البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 38 - 39 . ( 4 ) . فتوح مصر و اخبارها ؛ ص 340 .